فصل دوازدهم علاج سردردى كه از گرد آمدن باد و بخار داخل سر است و از خارج نيست اگر سردرد انگيزه‌اش باد پرمايه ( غليظ ) است ، قبل از هر چيز بيمار بايد از هرچه باد كن و بخارزاست مانند : گردو ، خرما ، خردل و خلاصه از گرم و سرد بادزا و بخارآور پرهيز كند . آن‌گاه پاشيدنى و ضمادهاى ذكرشده و بوييدنى و به بينى كشيدنيهايى كه در قانون وصف شده‌اند به كار ببرد . و به‌ويژه از گندبيدستر و مشك استفاده كند . ناشتا به گرمابه رفتن هم مفيد است . اگر منشأ مادهء سردرد از معده است ، بايد تخليه‌هايى را كه ذكرشده به كار اندازى و به‌ويژه از نسخه داروهايى كه روغن كرچك يا روغن زيتون كهنه در آنهاست استفاده كن و داروهايى زيره‌اى و همانند آنها را كه بعدا دربارهء معالجات بيماريهاى معده ذكر خواهيم كرد استعمال كن ! بعد از معالجه با روغن آس و لادن و روغن سوسن و افشرهء سرو و چوب گز و مشك زمين و هرچه گرمى و گيرندگى دارد ، سر را تقويت كن و از اين داروها بر سر بمال و هم‌چنين دست و پا را به اين داروها مالش ده تا ماده را به جهت مخالف بكشند . اگر سردرد از بخارى است كه در خود سر پيدا شده و معدهء بيمار باد نكرده و قرقر ندارد و امتلاء و فراغى نيست كه برحسب آن بخار زياد و كم شود و از غذاهاى بخارزا و بىبخار درد بيش‌وكم نمىشود ، بايد پاشيدنيهاى بخارزداى مشهور به كار برد و ضماد تحليل‌برنده بر سر گذاشت كه كمى قبضيت داشته باشند ، و چيزهاى لطيف بو كنند ، كه همين‌قدر كافى است . اگر از معده است ، علاجش داروهايى است كه معده را نيرو بخشند مانند : مصطكى ، گلنگبين و بعدا « زيره‌اى » ها و همانند آنها . اگر بيمار غذا مىخورد و بخار در معده‌اش پيدا مىشود و بالا مىرود ، بهتر آن است كه بعد از غذا ، لعاب اسفرزه و گشنيز خشك همراه شكر بخورد ؛ و اگر بيم آن مىرود كه از لعاب اسفرزه سردى به معده مىرسد ، لعاب تخم كتان همراه گشنيز خشك بخورد و تقويت سر را با ماليدن داروهايى كه دانستى ، بكند و در تسكين درد ، پاشيدنيها و بوييدنيهاى ذكر شده و به‌ويژه مرزنگوش را استعمال كنند كه شايد مرزنگوش تنهاى تنها سردرد را از بين ببرد و ماده را به سوى جهت مخالف بكشد . اگر تشخيص دادى كه مادهء بخار در سر زياد گرم است و علامات گرمى را دريافتى ، از تحليل برنده‌هاى بسيار گرم دورى كن و مانند گياه شير سگ و همانند آن را به هيچ وجه به كار نبر ! در چنين حالتى قبلا كوشش كن كه ماده را به جهت مخالف برانى و آن‌گاه داروهاى غرغره كردن بده و سرانجام پاشيدنيهاى معتدل را - كه در گرمابه به كار ببرند - تجويز كن .